Onur
New member
Dinî tarih • İslam kültürü • Soy ve kimlik
[HEADING=1]Seyyid ve Şerîf Arasındaki Fark Nedir? Tarihî Kökenleri, Dinî Anlamları ve Günümüzdeki Yeri[/HEADING]
Bir sohbet sırasında birine “seyyid”, başka birine “şerîf” denildiğini duyduğunuzda aralarında nasıl bir fark olduğunu merak etmiş olabilirsiniz. İki kelime de İslam tarihinde saygınlık ifade ediyor; Osmanlı belgelerinde, tasavvuf geleneğinde, Arap toplumlarının tarihinde ve günümüzde bazı ailelerin kimlik anlatılarında karşımıza çıkıyor. Peki, bu unvanlar gerçekten iki farklı soyu mu ifade ediyor, yoksa aynı anlamın farklı dönemlerde kullanılan iki biçimi mi?
Konunun en ilginç tarafı şu: Seyyid ve şerîf arasında her dönemde ve her coğrafyada geçerli, kesin bir ayrım bulunmuyor. İki kelimenin anlamı zaman içinde değişmiş; bazı bölgelerde farklı soy kollarını belirtmek için kullanılırken bazı yerlerde birbirinin yerine geçmiştir. Bu nedenle konuyu doğru anlamak için yalnızca sözlük anlamlarına değil, tarihî belgelere, dinî kaynaklara, toplumsal uygulamalara ve unvanların günlük hayattaki etkilerine birlikte bakmak gerekiyor.
[HEADING=1]1. Seyyid ve Şerîf Kelimelerinin Sözlük Anlamları[/HEADING]
Arapça kökenli seyyid kelimesi; efendi, önder, ileri gelen, sahip ve saygın kimse gibi anlamlar taşır. Kelime, klasik Arap toplumunda yalnızca soyla ilgili bir unvan değildi. Bir kabilede sözü dinlenen, insanları yönlendiren, arabuluculuk yapan veya topluluğun temsilciliğini üstlenen kişiler için de kullanılabiliyordu.
Şerîf kelimesi ise şerefli, itibarlı, asil ve saygın anlamlarıyla ilişkilidir. Çoğulu eşrâf veya şürefâ şeklinde kullanılır. Bu kelime de tarih boyunca hem genel bir saygınlık ifadesi hem de belirli ailelere verilen bir unvan olmuştur.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nde Mustafa Sabri Küçükaşcı'nın kaleme aldığı “Seyyid” maddesi, iki terimin Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın soyundan gelenlerle ilişkilendirildiğini ve kullanımın tarih boyunca değiştiğini açıklar. Kaynak, kelimelerin yalnızca bir aile unvanı olmadığını; İslam toplumlarının sosyal ve siyasi tarihinde de önemli yer tuttuğunu gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi: Seyyid
Burada önemli bir ayrım var: Bir kelimenin sözlükte “saygın kişi” anlamına gelmesi, o kelimenin tarih boyunca yalnızca bu anlamda kullanıldığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, günümüzde soyla ilişkilendirilen bir unvanın geçmişte de her bölgede aynı soy grubunu ifade ettiğini düşünmek doğru değildir.
[HEADING=1]2. Temel Fark: Seyyid Hasanî mi, Hüseynî mi?[/HEADING]
Günümüzde en çok bilinen kullanımda seyyid ve şerîf, Hz. Muhammed'in Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'dan dünyaya gelen torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin üzerinden devam eden nesliyle ilişkilidir. Ancak iki unvanın tarih boyunca kesin biçimde bu iki kola ayrıldığını söyleyemeyiz.
Soy kolları bakımından iki önemli kavram vardır:
- Hasanî: Hz. Hasan'ın soyundan geldiği kabul edilen kişi veya aile.
- Hüseynî: Hz. Hüseyin'in soyundan geldiği kabul edilen kişi veya aile.
Bunlar, bir kişinin hangi aile koluna mensup olduğunu açıklamak için kullanılan terimlerdir. Seyyid ve şerîf ise tarihî bağlama göre bu kişilere verilen unvanlardır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aktardığı tarihî bilgiye göre, hicrî 358 yılı, miladî 969 yılı civarından itibaren Mekke emirleri arasında Hz. Hasan'ın soyundan gelenlere şerîf, Medine emirleri arasında ise Hz. Hüseyin'in soyundan gelenlere seyyid denildiği bir uygulama görülür. Bu örnek, iki unvan arasında gerçekten bir ayrım yapıldığını gösterir; ancak ayrımın belirli bir coğrafyada ve yönetici aileler bağlamında geçerli olduğunu unutmamak gerekir. Aynı kaynak, İslam dünyasının başka bölgelerinde iki unvanın hem Hasanîler hem de Hüseynîler için kullanılabildiğini belirtir. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Seyyid”
Kavram Temel anlamı Tarihî kullanım
Seyyid Efendi, önder, saygın kişi; nesep unvanı olarak Hz. Peygamber'in soyundan gelen Birçok bölgede Hasanî ve Hüseynî soylar için kullanılmıştır.
Şerîf Şerefli, itibarlı, saygın kişi; nesep unvanı olarak Hz. Peygamber'in soyundan gelen Bazı dönemlerde özellikle Hasanî Mekke emirleriyle ilişkilendirilmiştir.
Hasanî Hz. Hasan'ın soyundan gelen Soy kolunu belirtir.
Hüseynî Hz. Hüseyin'in soyundan gelen Soy kolunu belirtir.
Bu tabloyu okurken bir noktayı gözden kaçırmamak gerekiyor: Hasanî ile şerîf, Hüseynî ile seyyid arasında her zaman bire bir eşitlik kurulamaz. Bir kişinin yalnızca “seyyid” unvanını taşımasından onun mutlaka Hüseynî olduğu sonucu çıkarılamaz. Aynı şekilde “şerîf” unvanı da tek başına Hasanî soyunu kanıtlamaz.
Dolayısıyla “Seyyidler Hz. Hüseyin'in, şerifler Hz. Hasan'ın torunlarıdır” şeklindeki yaygın açıklama, bazı tarihî uygulamaları yansıtsa da bütün İslam coğrafyası için geçerli bir kural değildir.
[HEADING=1]3. Dinî Açıdan Bu Unvanların Önemi Nedir?[/HEADING]
Seyyidlik ve şeriflik konusunun dinî önemini anlamak için Ehl-i beyt kavramına bakmak gerekir. Ehl-i beyt, İslam geleneğinde Hz. Peygamber'in ailesini ifade eden ve Müslümanlar tarafından özel bir sevgi ve saygıyla anılan bir kavramdır. Bunun kapsamının hangi bağlamda kimleri içerdiği konusunda İslam düşüncesinde farklı açıklamalar bulunmakla birlikte, Hz. Fâtıma, Hz. Ali, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin bu tartışmanın merkezindeki isimlerdir.
Kur'an'da Ahzâb suresinin 33. ayetinde Ehl-i beyt ile ilgili bir ifade yer alır. Şûrâ suresinin 23. ayeti de Hz. Peygamber'in yakınlarıyla ilişkilendirilen sevgi konusu bağlamında yorumlanmıştır. Bu ayetlerin tefsirinde farklı açıklamalar bulunduğu için, bunları doğrudan belirli bir soy kütüğünün bütün ayrıntılarını kanıtlayan belgeler gibi değerlendirmek doğru olmaz.
Seyyid ve şerîf unvanlarının tarih boyunca taşıdığı saygı, büyük ölçüde Hz. Peygamber'in ailesine duyulan sevgiyle bağlantılıdır. Ancak burada dinî saygı ile soy iddiasının doğrulanması birbirinden ayrılmalıdır.
Bir insanın Ehl-i beyt'e sevgi duyması için seyyid veya şerîf olduğunu kanıtlaması gerekmez. Aynı şekilde, bu unvanlardan birini taşıdığını söyleyen kişinin de sırf bu sebeple bütün dinî konularda daha yetkin veya daha güvenilir kabul edilmesi gerekmez.
Bu ayrım neden önemli? Çünkü soy bağına duyulan saygı ile kişisel ahlâkın değerlendirilmesi aynı şey değildir. Bir aile tarihî bakımdan önemli bir nesebe mensup olabilir; fakat bu durum her aile ferdinin davranışlarının kusursuz olduğu anlamına gelmez. Bunun tersi de geçerlidir: Böyle bir soy bağı bulunmayan bir insanın dürüstlüğü, bilgisi, merhameti veya dinî hassasiyeti daha değersiz değildir.
Dinî gelenek açısından saygı, insan ilişkileri açısından ise adalet ve ahlâk birlikte düşünülmelidir.
[HEADING=1]4. Osmanlı Devleti'nde Seyyid ve Şerîf Olmak Ne Anlama Geliyordu?[/HEADING]
Osmanlı tarihi, bu iki unvanın yalnızca dinî ve ailevi bir kimlik olmadığını, aynı zamanda kurumsal bir niteliğe de sahip olduğunu gösteren önemli örneklerle doludur.
Osmanlı Devleti'nde seyyid ve şeriflerin soy bilgilerini takip etmek ve onlarla ilgili işleri yürütmek üzere nakîbüleşraf adı verilen bir makam bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu teşkilatın temelleri Yıldırım Bayezid döneminde, hicrî 802'de, yani miladî 1400 civarında bir makam olarak ortaya çıkmış; II. Bayezid döneminde ise kurumsal bir yapıya dönüşmüştür.
Nakîbüleşrafın görevleri arasında seyyid ve şeriflerin soy kütüklerini incelemek, kayıtları takip etmek ve asılsız nesep iddialarıyla ilgilenmek yer alıyordu. Bu, dönemin yönetiminin soy iddialarını yalnızca kişisel beyanlara bırakmadığını gösterir. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Seyyid”
Bu sistemin pratik bir sonucu da vardı. Kaynakta, Osmanlı döneminde seyyid ve şeriflerin bazı örfî vergilerden muaf tutuldukları, çeşitli tahsisatlardan yararlanabildikleri ve belirli törenlerde protokol bakımından öncelik taşıdıkları belirtilir. Ancak bu bilgileri bütün dönemlerde her seyyid veya şerifin aynı ekonomik imkânlara sahip olduğu şeklinde yorumlamamak gerekir. Tarihî ayrıcalıklar, statünün tanınmasına, dönemin hukukuna ve kişinin koşullarına göre değişebiliyordu.
Burada dikkat çekici bir durum var: Soy bağıyla ilişkili bir kimlik, devlet tarafından tanındığında idari sonuçlar doğurabiliyordu. Böylece aile hafızası, dinî saygı ve bürokratik kayıtlar birbirine bağlanıyordu.
Bu uygulama modern dünyada nüfus kayıtları, arşivler ve soy araştırmaları üzerine yürütülen tartışmalarla karşılaştırılabilir. Günümüzde de insanlar aile geçmişlerini öğrenmek için nüfus kayıtlarına, eski belgelere, mezar taşlarına ve sözlü anlatılara başvuruyor. Fakat tarihî belgelerin kapsamı ve güvenilirliği farklı olabileceğinden, her kayıt aynı kanıt gücüne sahip değildir.
Osmanlı örneği bize şunu düşündürüyor: Bir kimlik toplumsal saygınlık ve maddi ayrıcalıklarla ilişkilendirildiğinde, onun doğru biçimde belgelenmesi daha önemli hâle gelir. Çünkü saygınlık kadar, bu saygınlığın kötüye kullanılmasını önlemek de toplumsal adaletin bir parçasıdır.
[HEADING=1]5. Tarihî Örnek: Mekke Emirleri ve Şerîf Hüseyin[/HEADING]
Unvanların gerçek dünyadaki karşılığını anlamak için Mekke tarihine bakmak faydalıdır. Mekke, hac ibadetinin merkezi olması nedeniyle yalnızca dinî değil, aynı zamanda siyasi ve ekonomik bakımdan da büyük öneme sahipti. Hac yollarının güvenliği, kutsal mekânların yönetimi ve ziyaretçilerin ihtiyaçları, burada yönetici olan ailelerin itibarını doğrudan etkiliyordu.
[HEADING=1]Seyyid ve Şerîf Arasındaki Fark Nedir? Tarihî Kökenleri, Dinî Anlamları ve Günümüzdeki Yeri[/HEADING]
Bir sohbet sırasında birine “seyyid”, başka birine “şerîf” denildiğini duyduğunuzda aralarında nasıl bir fark olduğunu merak etmiş olabilirsiniz. İki kelime de İslam tarihinde saygınlık ifade ediyor; Osmanlı belgelerinde, tasavvuf geleneğinde, Arap toplumlarının tarihinde ve günümüzde bazı ailelerin kimlik anlatılarında karşımıza çıkıyor. Peki, bu unvanlar gerçekten iki farklı soyu mu ifade ediyor, yoksa aynı anlamın farklı dönemlerde kullanılan iki biçimi mi?
Konunun en ilginç tarafı şu: Seyyid ve şerîf arasında her dönemde ve her coğrafyada geçerli, kesin bir ayrım bulunmuyor. İki kelimenin anlamı zaman içinde değişmiş; bazı bölgelerde farklı soy kollarını belirtmek için kullanılırken bazı yerlerde birbirinin yerine geçmiştir. Bu nedenle konuyu doğru anlamak için yalnızca sözlük anlamlarına değil, tarihî belgelere, dinî kaynaklara, toplumsal uygulamalara ve unvanların günlük hayattaki etkilerine birlikte bakmak gerekiyor.
[HEADING=1]1. Seyyid ve Şerîf Kelimelerinin Sözlük Anlamları[/HEADING]
Arapça kökenli seyyid kelimesi; efendi, önder, ileri gelen, sahip ve saygın kimse gibi anlamlar taşır. Kelime, klasik Arap toplumunda yalnızca soyla ilgili bir unvan değildi. Bir kabilede sözü dinlenen, insanları yönlendiren, arabuluculuk yapan veya topluluğun temsilciliğini üstlenen kişiler için de kullanılabiliyordu.
Şerîf kelimesi ise şerefli, itibarlı, asil ve saygın anlamlarıyla ilişkilidir. Çoğulu eşrâf veya şürefâ şeklinde kullanılır. Bu kelime de tarih boyunca hem genel bir saygınlık ifadesi hem de belirli ailelere verilen bir unvan olmuştur.
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi'nde Mustafa Sabri Küçükaşcı'nın kaleme aldığı “Seyyid” maddesi, iki terimin Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın soyundan gelenlerle ilişkilendirildiğini ve kullanımın tarih boyunca değiştiğini açıklar. Kaynak, kelimelerin yalnızca bir aile unvanı olmadığını; İslam toplumlarının sosyal ve siyasi tarihinde de önemli yer tuttuğunu gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi: Seyyid
Burada önemli bir ayrım var: Bir kelimenin sözlükte “saygın kişi” anlamına gelmesi, o kelimenin tarih boyunca yalnızca bu anlamda kullanıldığı anlamına gelmez. Aynı şekilde, günümüzde soyla ilişkilendirilen bir unvanın geçmişte de her bölgede aynı soy grubunu ifade ettiğini düşünmek doğru değildir.
[HEADING=1]2. Temel Fark: Seyyid Hasanî mi, Hüseynî mi?[/HEADING]
Günümüzde en çok bilinen kullanımda seyyid ve şerîf, Hz. Muhammed'in Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'dan dünyaya gelen torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin üzerinden devam eden nesliyle ilişkilidir. Ancak iki unvanın tarih boyunca kesin biçimde bu iki kola ayrıldığını söyleyemeyiz.
Soy kolları bakımından iki önemli kavram vardır:
- Hasanî: Hz. Hasan'ın soyundan geldiği kabul edilen kişi veya aile.
- Hüseynî: Hz. Hüseyin'in soyundan geldiği kabul edilen kişi veya aile.
Bunlar, bir kişinin hangi aile koluna mensup olduğunu açıklamak için kullanılan terimlerdir. Seyyid ve şerîf ise tarihî bağlama göre bu kişilere verilen unvanlardır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aktardığı tarihî bilgiye göre, hicrî 358 yılı, miladî 969 yılı civarından itibaren Mekke emirleri arasında Hz. Hasan'ın soyundan gelenlere şerîf, Medine emirleri arasında ise Hz. Hüseyin'in soyundan gelenlere seyyid denildiği bir uygulama görülür. Bu örnek, iki unvan arasında gerçekten bir ayrım yapıldığını gösterir; ancak ayrımın belirli bir coğrafyada ve yönetici aileler bağlamında geçerli olduğunu unutmamak gerekir. Aynı kaynak, İslam dünyasının başka bölgelerinde iki unvanın hem Hasanîler hem de Hüseynîler için kullanılabildiğini belirtir. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Seyyid”
Kavram Temel anlamı Tarihî kullanım
Seyyid Efendi, önder, saygın kişi; nesep unvanı olarak Hz. Peygamber'in soyundan gelen Birçok bölgede Hasanî ve Hüseynî soylar için kullanılmıştır.
Şerîf Şerefli, itibarlı, saygın kişi; nesep unvanı olarak Hz. Peygamber'in soyundan gelen Bazı dönemlerde özellikle Hasanî Mekke emirleriyle ilişkilendirilmiştir.
Hasanî Hz. Hasan'ın soyundan gelen Soy kolunu belirtir.
Hüseynî Hz. Hüseyin'in soyundan gelen Soy kolunu belirtir.
Bu tabloyu okurken bir noktayı gözden kaçırmamak gerekiyor: Hasanî ile şerîf, Hüseynî ile seyyid arasında her zaman bire bir eşitlik kurulamaz. Bir kişinin yalnızca “seyyid” unvanını taşımasından onun mutlaka Hüseynî olduğu sonucu çıkarılamaz. Aynı şekilde “şerîf” unvanı da tek başına Hasanî soyunu kanıtlamaz.
Dolayısıyla “Seyyidler Hz. Hüseyin'in, şerifler Hz. Hasan'ın torunlarıdır” şeklindeki yaygın açıklama, bazı tarihî uygulamaları yansıtsa da bütün İslam coğrafyası için geçerli bir kural değildir.
[HEADING=1]3. Dinî Açıdan Bu Unvanların Önemi Nedir?[/HEADING]
Seyyidlik ve şeriflik konusunun dinî önemini anlamak için Ehl-i beyt kavramına bakmak gerekir. Ehl-i beyt, İslam geleneğinde Hz. Peygamber'in ailesini ifade eden ve Müslümanlar tarafından özel bir sevgi ve saygıyla anılan bir kavramdır. Bunun kapsamının hangi bağlamda kimleri içerdiği konusunda İslam düşüncesinde farklı açıklamalar bulunmakla birlikte, Hz. Fâtıma, Hz. Ali, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin bu tartışmanın merkezindeki isimlerdir.
Kur'an'da Ahzâb suresinin 33. ayetinde Ehl-i beyt ile ilgili bir ifade yer alır. Şûrâ suresinin 23. ayeti de Hz. Peygamber'in yakınlarıyla ilişkilendirilen sevgi konusu bağlamında yorumlanmıştır. Bu ayetlerin tefsirinde farklı açıklamalar bulunduğu için, bunları doğrudan belirli bir soy kütüğünün bütün ayrıntılarını kanıtlayan belgeler gibi değerlendirmek doğru olmaz.
Seyyid ve şerîf unvanlarının tarih boyunca taşıdığı saygı, büyük ölçüde Hz. Peygamber'in ailesine duyulan sevgiyle bağlantılıdır. Ancak burada dinî saygı ile soy iddiasının doğrulanması birbirinden ayrılmalıdır.
Bir insanın Ehl-i beyt'e sevgi duyması için seyyid veya şerîf olduğunu kanıtlaması gerekmez. Aynı şekilde, bu unvanlardan birini taşıdığını söyleyen kişinin de sırf bu sebeple bütün dinî konularda daha yetkin veya daha güvenilir kabul edilmesi gerekmez.
Bu ayrım neden önemli? Çünkü soy bağına duyulan saygı ile kişisel ahlâkın değerlendirilmesi aynı şey değildir. Bir aile tarihî bakımdan önemli bir nesebe mensup olabilir; fakat bu durum her aile ferdinin davranışlarının kusursuz olduğu anlamına gelmez. Bunun tersi de geçerlidir: Böyle bir soy bağı bulunmayan bir insanın dürüstlüğü, bilgisi, merhameti veya dinî hassasiyeti daha değersiz değildir.
Dinî gelenek açısından saygı, insan ilişkileri açısından ise adalet ve ahlâk birlikte düşünülmelidir.
[HEADING=1]4. Osmanlı Devleti'nde Seyyid ve Şerîf Olmak Ne Anlama Geliyordu?[/HEADING]
Osmanlı tarihi, bu iki unvanın yalnızca dinî ve ailevi bir kimlik olmadığını, aynı zamanda kurumsal bir niteliğe de sahip olduğunu gösteren önemli örneklerle doludur.
Osmanlı Devleti'nde seyyid ve şeriflerin soy bilgilerini takip etmek ve onlarla ilgili işleri yürütmek üzere nakîbüleşraf adı verilen bir makam bulunuyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu teşkilatın temelleri Yıldırım Bayezid döneminde, hicrî 802'de, yani miladî 1400 civarında bir makam olarak ortaya çıkmış; II. Bayezid döneminde ise kurumsal bir yapıya dönüşmüştür.
Nakîbüleşrafın görevleri arasında seyyid ve şeriflerin soy kütüklerini incelemek, kayıtları takip etmek ve asılsız nesep iddialarıyla ilgilenmek yer alıyordu. Bu, dönemin yönetiminin soy iddialarını yalnızca kişisel beyanlara bırakmadığını gösterir. Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Seyyid”
Bu sistemin pratik bir sonucu da vardı. Kaynakta, Osmanlı döneminde seyyid ve şeriflerin bazı örfî vergilerden muaf tutuldukları, çeşitli tahsisatlardan yararlanabildikleri ve belirli törenlerde protokol bakımından öncelik taşıdıkları belirtilir. Ancak bu bilgileri bütün dönemlerde her seyyid veya şerifin aynı ekonomik imkânlara sahip olduğu şeklinde yorumlamamak gerekir. Tarihî ayrıcalıklar, statünün tanınmasına, dönemin hukukuna ve kişinin koşullarına göre değişebiliyordu.
Burada dikkat çekici bir durum var: Soy bağıyla ilişkili bir kimlik, devlet tarafından tanındığında idari sonuçlar doğurabiliyordu. Böylece aile hafızası, dinî saygı ve bürokratik kayıtlar birbirine bağlanıyordu.
Bu uygulama modern dünyada nüfus kayıtları, arşivler ve soy araştırmaları üzerine yürütülen tartışmalarla karşılaştırılabilir. Günümüzde de insanlar aile geçmişlerini öğrenmek için nüfus kayıtlarına, eski belgelere, mezar taşlarına ve sözlü anlatılara başvuruyor. Fakat tarihî belgelerin kapsamı ve güvenilirliği farklı olabileceğinden, her kayıt aynı kanıt gücüne sahip değildir.
Osmanlı örneği bize şunu düşündürüyor: Bir kimlik toplumsal saygınlık ve maddi ayrıcalıklarla ilişkilendirildiğinde, onun doğru biçimde belgelenmesi daha önemli hâle gelir. Çünkü saygınlık kadar, bu saygınlığın kötüye kullanılmasını önlemek de toplumsal adaletin bir parçasıdır.
[HEADING=1]5. Tarihî Örnek: Mekke Emirleri ve Şerîf Hüseyin[/HEADING]
Unvanların gerçek dünyadaki karşılığını anlamak için Mekke tarihine bakmak faydalıdır. Mekke, hac ibadetinin merkezi olması nedeniyle yalnızca dinî değil, aynı zamanda siyasi ve ekonomik bakımdan da büyük öneme sahipti. Hac yollarının güvenliği, kutsal mekânların yönetimi ve ziyaretçilerin ihtiyaçları, burada yönetici olan ailelerin itibarını doğrudan etkiliyordu.